Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης

 

b182717

 

 

«Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης-Κείμενα για την γενοκτονία των Εβραίων» Ο.Βαρών-Βασάρ Εκδόσεις Εστία 2012 σελ.230

 

Κατά τα ξημερώματα της 3ης Αυγούστου 1492, εκείνη ακριβώς την τρομερή ημέρα, την ίδια μέρα που όριζε και το  τελεσίγραφο ,των Σπανιόλων Καθολικών Βασιλέων ,του Φερδινάνδο και της Ισαβέλλας , για το φευγιό και την άγρια εκδίωξη χιλιάδων Ισπανοεβραίων Σεβαρδί της Ιβηρικής Χερσονήσου , σάλπαραν από το Πάλος της Ισπανίας οι τρεις καραβέλες του Ναυάρχου Χριστόφορου Κολόμβου , η Σάντα Μαρία , η Νίντια και η Πίντα, με κατεύθυνση προς τα δυτικά, για να αναζητήσουν την Επιβίωση ή και την Ουτοπία.….

 

Το 1492, οι Σεφαραδίτες Ισπανοεβραίοι έγιναν δεκτοί από τον Σουλτάνο με τιμές και εγκαταστάθηκαν μαζικά στη σχεδόν έρημη Θεσσαλονίκη .Μέχρι το 1943 η κοινότητα άνθισε και ευδοκίμησε , κρατώντας για πολύ καιρό και πληθυσμιακά τα πρωτεία έναντι των κοινοτήτων των Μουσουλμάνων και των Χριστιανών, και δημιουργώντας αυτήν την ιδιαιτερότητα: για μια φορά οι Εβραίοι δεν ήταν «μειονότητα». Η Θεσσαλονίκη ήταν η «Μητέρα του Ισραήλ» , « madre de Israel   », όπως ονομαζόταν, ήταν  η «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων»….

 

Μάρτιος του 1943, στη Θεσσαλονίκη: 46.000 Σεφαραδίτες  Εβραίοι στέλνονται στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης .

 Μια ακόμα μετακίνηση , μια ακόμα περιπλάνηση των κατ΄εξοχήν περιπλανώμενων….

 

20 Μαρτίου 1933 θα ανοίξει το πρώτο στρατόπεδο συγκεντρώσεως στο Νταχάου , στο οποίο οι πρώτοι κρατούμενοι θα είναι πολιτικοί αντίπαλοι του καθεστώτος, και κυρίως κομμουνιστές .

Ορισμένα τοπωνύμια θα πάψουν για πάντα να σημαίνουν αυτό που σήμαιναν στη γλώσσα τους (Μπούχενβαλτ «το δάσος με τις οξιές », Μπίρκεναου « το δάσος με τις σημύδες») για να γίνουν διεθνώς συνώνυμα τόπων μαρτυρίων και εξόντωσης.

Στρατόπεδα , στρατόπεδα ,στρατόπεδα…:  Μαουτχάουζεν, Νταχάου, Μπέργκεν-Μπέλζεν, Ράβενσμπρυκ, Μπέλζετς, Τρεμπλίνκα, Άουσβιτς-Μπίρκεναου (εδώ η φρίκη ξεπερνούσε ό,τι είχε γνωρίσει ως τότε η ανθρωπότητα)……και ελληνικά στρατόπεδα : Μακρόνησος , Ικαρία , Γιάρος, Λέρος…..

 

Ο γερμανός φιλέλληνας ιστορικός Χάγκεν Φλάισερ μας λέει σε μια συνέντευξή του ,για την αντίδρασή του,  όταν το 2010 ,οργίαζαν τα ανθελληνικά δημοσιεύματα από έγκυρη γερμανική εφημερίδα ,η οποία  αστειευόμενη για την κατάσταση είχε γράψει  ότι «ευτυχώς που οι δύο χώρες δεν συνορεύουν αλλιώς τεθωρακισμένες μονάδες θα είχαν αντιπαραταχθεί κατά μήκος τους ». Ο Χ.Φλάισερ, απάντησε στην εφημερίδα και τους έγραψε ότι «ευτυχώς που είναι υποθετική αυτή η σύγκριση, διαφορετικά τα ελληνικά τανκς θα είχαν ήδη καταλάβει τη Βαυαρία, γιατί η Ελλάδα διαθέτει πολύ καλά τανκς τύπου Λέοπαρντ, εξίσου καλά με της Γερμανίας, αλλά σε διπλάσιο αριθμό χάρη στις επιτυχημένες ελληνογερμανικές πολιτικές σχέσεις…».

Το βιβλίο «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης» της Οντέτ Βαρών –Βασάρ, περιέχει δεκαοκτώ κείμενα για την γενοκτονία των Εβραίων ,που γράφτηκαν σε δεκαοκτώ χρόνια (1994-2011). Επτά κείμενα πραγματεύονται την εκτόπιση και εξόντωση των Ελλήνων Εβραίων στο Άουσβιτς, προτείνοντας ένα ερμηνευτικό σχεδίασμα τόσο του ίδιου του γεγονότος όσο και της σιωπής που επακολούθησε. Ιδιαίτερο βάρος έχει σε αυτά η Θεσσαλονίκη, όπου ζούσε κι από όπου εκτοπίστηκε η πολυπληθέστερη εβραϊκή κοινότητα της Ελλάδας.

Το ποσοστό εξοντώσεως των Εβραίων της Ελλάδας ήταν ένα από τα υψηλότερα της Ευρώπης (Εξόντωση του 96 % του πληθυσμού της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, η σεφαραδίτικη κοινότητα της Καστοριάς ,έχασε το 96% των κατοίκων της, υψηλότατο ποσοστό απωλειών(91%) γνώρισε και η κοινότητα των Ιωαννίνων από τις παλιότερες ρωμανιώτικες ελληνόφωνες κοινότητες – ο οικονομικός ανταγωνισμός Εβραίων και Χριστιανών στα Ιωάννινα υπήρξε έντονες και η συμπαράσταση του πληθυσμού υπήρξε μηδαμινή….) .

Η σιγή των επαγγελματικών τάξεων της Θεσσαλονίκης υπήρξε εκκωφαντική. Από τους καθηγητές και τους φοιτητές του Πανεπιστημίου , από τους συλλόγους των επιχειρηματιών και των δικηγόρων δεν ακούστηκε κιχ….

Το απέραντο εβραϊκό νεκροταφείο ( είχε ιστορία αιώνων , διότι οι Εβραίοι δεν ξεθάβανε τους νεκρούς τους) οι ναζί θα το ξεθεμελιώσουν… Με δεκάδες χιλιάδες μαρμάρινες σκαλιστές ταφόπλακες , έργα μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας αλλά και έκφρασης σεβασμού προς τους νεκρούς , θα χτιστούν τα τοιχώματα μιας πισίνας για τους ναζί αξιωματούχους κι εκατοντάδες από αυτές τις πλάκες θα διασκορπιστούν και θα χρησιμεύσουν ως οικοδομικό υλικό. Το μεταπολεμικό ελληνικό κράτος θα αξιοποιήσει τον τεράστιο χώρο που έχει απελευθερωθεί στο κέντρο της πόλης με την  καταστροφή του νεκροταφείου , για να χτίσει στον χώρο του τα πρώτα κτίρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης……

Πώς μπορεί περισσότερο να σημαδευτεί η ιστορία μιας πόλης , όπως της Θεσσαλονίκης, από την εξόντωση ενός πληθυσμιακού στοιχείου (φορέα ενός εντελώς ιδιαίτερου πολιτισμού, του σεφαραδίτικου) που επί 450 χρόνια αποτέλεσε το πολυπληθέστερο και ζωντανότερο κομμάτι του πληθυσμού της;

Η συγγραφέας προσεγγίζει το ζήτημα της γενοκτονίας των Εβραίων από διάφορες σκοπιές. Το νήμα όμως που συνδέει τα κείμενα μεταξύ τους , το ερώτημα που βασανιστικά επανέρχεται, αφορά την καθυστέρηση της ανάδυσης αυτής της μνήμης και τα αίτια της λήθης και της σιωπής.

Η συγγραφέας άρδευσε μια σειρά κειμένων και εστίασε το ενδιαφέρον της  σε δύο μείζονα έργα της «στρατοπεδικής λογοτεχνίας» : το έργο του Πρίμο Λέβι και αυτό του Χόρχε Σεμπρούν.

Τη βαριά σιωπή των πρώτων δεκαετιών διαδέχθηκε η έκρηξη λόγου των μαρτύρων, αργότερα οι επιστημονικές προσεγγίσεις και τις τελευταίες δεκαετίες η θεσμοποίηση αυτής της μνήμης. Τα πιο πρόσφατα κείμενα της συγγραφέως αναφέρονται σε μνημονικούς τόπους , μουσεία , μνημεία και επετείους.

Η σιωπή και η λήθη , η μνήμη και ο λόγος για τη γενοκτονία αποτελούν επίσης αντικείμενο αυτών των κειμένων.

Έχουμε μαζική εκτόπιση των Ευρωπαίων Εβραίων προς τα στρατόπεδα του θανάτου, που συντελέστηκε από το 1942 ως το 1944 σε όλες τις κατεχόμενες χώρες.

Για πρώτη φορά στην ιστορία δεν έδιωχναν τους Εβραίους από μία χώρα (όπως λόγου χάριν το 1492 από την Ισπανία και την Πορτογαλία) αλλά από μία ολόκληρη ήπειρο. Ο σκοπός δεν ήταν η απέλαση τους προς κάποια τρίτη χώρα , αλλά ο αφανισμός τους .

 

Η Γενοκτονία των Εβραίων από τους ναζί , ονομάζεται είτε «Ολοκαύτωμα», είτε «Σοά»(εβραϊκή λέξη για την καταστροφή), είτε Άουσβιτς, από το στρατόπεδο στο οποίο δολοφονήθηκε ο μεγαλύτερος αριθμός Εβραίων (960.000).

Στις 27 Ιανουαρίου 1945 ένα τμήμα του Κόκκινου Στρατού κατά την προέλασή του στην Πολωνία βρέθηκε μπροστά στο στρατόπεδο του Άουσβιτς. Στο στρατόπεδο είχαν παραμείνει 7.000 κρατούμενοι σε άθλια κατάσταση , που περιφέρονταν σαν φαντάσματα , αναζητώντας λίγη ανύπαρκτη τροφή. Οι εκατοντάδες χιλιάδες όμως που βρήκαν τον θάνατο όσο το στρατόπεδο ήταν εν λειτουργία βρήκαν ένα τάφο «μονάχα στους αιθέρες»,  όπως θα γράψει αργότερα ο αυτόχειρας Εβραίος Πάουλ Τσέλαν….

Το Άουσβιτς (ή Γενοκτονία)   δεν σημάδεψε μόνο την ιστορία , σημάδεψε βαθύτατα και τη συνείδηση του μεταπολεμικού ανθρώπου πια, κι όχι μόνο του Ευρωπαίου. Το Άουσβιτς έθραυσε κάτι ιδιαίτερα σημαντικό, το αίσθημα ότι ο σύγχρονος άνθρωπος ανήκε σε μια κοινή ιστορία και κουλτούρα. Η παραδοχή ότι ο άνθρωπος και μάλιστα ο πολιτισμένος Ευρωπαίος χριστιανός, έφταιγε σε τέτοιο σημείο , δεν είναι μια εύκολη παραδοχή. Είναι βαρύ πλήγμα για τον ναρκισσισμό των Ευρωπαίων –παιδιών του Διαφωτισμού και των Επαναστάσεων-και ακόμα βαρύτερο βέβαια για τη συλλογική συνείδηση και μνήμη των Γερμανών. Η γενοκτονία σήμερα διδάσκεται στη Μέση Εκπαίδευση των περισσότερων χωρών της Δυτικής Ευρώπης , ενταγμένη στην ιστορία της δεκαετίας του ΄40.

«Το τερατώδες στίγμα που ακούει στο όνομα Άουσβιτς », μας λέει ο γερμανός συγγραφέας Γκίντερ Γκρας, «παραμένει κάτι το ασύλληπτο και κάτι που αποτελεί τέτοια τομή , ώστε να είναι σχεδόν αυτονόητο να χρονολογούμε την ιστορία της ανθρωπότητας, καθώς και τη δική μας έννοια της ανθρώπινης ύπαρξης , με γεγονότα που συνέβησαν πριν και μετά το Άουσβιτς».

Αυτό που δοκιμάστηκε στο Άουσβιτς ήταν ο άνθρωπος , η ανθρώπινη υπόσταση και ιδιότητα.

Το Άουσβιτς δεν ήταν μόνο ένα έγκλημα κατά των Εβραίων , αλλά ένα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας.  Άρα και η μνήμη της είναι χρέος ολόκληρης της ανθρωπότητας.

Το Άουσβιτς όμως συνέχισε να σκοτώνει και πολλές δεκαετίες μετά… Αρκεί να σκεφτούμε τις αυτοκτονίες του Πρίμο Λέβι , Ζαν Αμερύ και Πάουλ Τσέλαν.

Όμως και πολλοί κομμουνιστές κρατούμενοι στο Μπούχενβαλτ, όπως ο Τσέχος Γιόζεφ Φρανκ , θα βρούνε φρικτό τέλος από τους ….συντρόφους τους στις σταλινικές δίκες στις αρχές της δεκαετίας του 50.Το ναζιστικό Μπούχενβαλντ , που από τον Ιούνιο του 1945 ως το 1949, μετατράπηκε σε στρατόπεδο για τους πολιτικούς κρατούμενους των Σοβιετικών -προεκτείνεται τώρα και συναντά το Γκουλάγκ…

Γιατί οι θύτες διέπραξαν όσα διέπραξαν ; Είχαν συνείδηση ότι επρόκειτο για έγκλημα ; Γιατί αυτή η σιωπή ;

Αν στις 8 Μαϊου του 2005 συμπληρώθηκαν 60 χρόνια από τη συνθηκολόγηση της Γερμανίας και το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου , η 27 Ιανουαρίου 2005 σηματοδότησε την επέτειο της απελευθέρωσης του στρατοπέδου του Άουσβιτς ,από τον σοβιετικό στρατό, γιατί  άραγε επελέγη να γιορτάζεται η απελευθέρωση ειδικά του Άουσβιτς; Η 27 Ιανουαρίου ήταν η Ημέρα Μνήμης της εξόντωσης των Εβραίων της Ευρώπης από το ναζιστικό καθεστώς της Γερμανίας.

Αν ο αντισημιτισμός καταδικάστηκε διεθνώς μετά τη ναζιστική θηριωδία , δεν σημαίνει όμως ότι ξεριζώθηκε κιόλας. Επιβιώσεις του και αναβιώσεις του σήμερα, βρίσκονται σε νέο-ναζιστικά κόμματα.

 

Aναρωτιέται ο Έλληνας ποιητής Μανόλης Αναγνωστάκης :

 

«Πώς να εξηγήσω πιο απλά τι ήταν ο Ηλίας

Η Κλαίρη , ο Ραούλ, η οδός Αιγύπτου(…)

Πώς τόσα πρόσωπα να γίνουν αριθμοί»…..

 

Η Οντέ Βαρών –Βασάρ μιλάει με λογοτεχνικό τρόπο για τη διατήρηση της μνήμης , όταν οι αναμνήσεις χαθούν. Συμπυκνώνει σε 230 σελίδες το τεράστιο θέμα του τρόπου με τον οποίο θα κρατήσουν οι παλαιότερες γενιές ζωντανές τις μνήμες όσον αφορά το πλήγμα που δέχτηκε ο ευρωπαϊκός πολιτισμός κατά τον 20ο αιώνα.

Το βιβλίο αυτό είναι ένα ταξίδι στη μνήμη , αλλά και ένα καίριο ταξίδι αυτογνωσίας.

Είναι Αριστούργημα. Διαβάστε το.

 

Η Οντέ Βαρών-Βασάρ γεννήθηκε το 1957 στην Αθήνα και είναι ιστορικός. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο του Πανεπιστημίου της Σορβόννης και διδάσκει ιστορία στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Ασχολήθηκε ερευνητικά με τη δεκαετία του ΄40 , αρχικά με τον Τύπο των νέων στην Κατοχή και αργότερα με τη στράτευση τους στην Αντίσταση ως θέμα της διδακτορικής της διατριβής. Οι πιο πρόσφατες έρευνές της επικεντρώνονται στη γενοκτονία των Εβραίων της Ευρώπης και τις αναπαραστάσεις της, στην πολιτισμική ταυτότητα της εβραϊκής διασποράς και στη στρατοπεδική λογοτεχνία.

Το 2005 τιμήθηκε με τη διάκριση του Ιππότη του Τάγματος των Γραμμάτων και των Τεχνών από τον Υπουργό Πολιτισμού της Γαλλίας.

 

Γράφει: Ο Κώστας Τραχανάς

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s