H μεγάλη θάλασσα

 

 

 

 

 

«Η μεγάλη θάλασσα-Οι περιπέτειες των λαών της Μεσογείου» Ν.Αμπουλάφια Εκδόσεις  Ψυχογιός 2012 σελ. 820

Το «βιβλίο της χρονιάς» κατά τους «Sunday Times», το έργο αυτό είναι ένας άθλος συγκομιδής πληροφοριών με εκκίνηση το 22.000 π.Χ. και κατάληξη το 2010 μ.Χ.

Το βιβλίο «Η μεγάλη θάλασσα» παρουσιάζει την ιστορία των πληθυσμών και προσωπικοτήτων , ζωντανεύοντας πάθη και μνήμες των λαών που ανέπνευσαν την αλμύρα της γεννήτρας των πολιτισμών.

Για περισσότερο από 3.000 χρόνια , η Μεσόγειος υπήρξε ένα από τα πιο σημαντικά κέντρα του παγκόσμιου πολιτισμού.

Μέσα σε 820 σελίδες παρακολουθούμε τη θρησκευτική πίστη αμέτρητων λαών , σαλπάρουμε με στόλους, συναλλασσόμαστε με τραπεζίτες και εμπόρους, κάνουμε επιδρομές μαζί με πειρατές και παρατηρούμε μάχες και πολιορκίες. Παρακολουθούμε την άνοδο και την πτώση βασιλείων και βλέπουμε ανθρώπους που άλλοτε θριαμβεύουν κι άλλοτε εξελίσσονται σε τραγικά πρόσωπα.

Η Μεσόγειος είχε και εξακολουθούσε να έχει πολλά ονόματα : η «Θάλασσά μας» για τους Ρωμαίους, η «Λευκή Θάλασσα»(Ακντενίζ) για τους Τούρκους, η «Μεγάλη Θάλασσα» (Γιαμ γκαντόλ) για τους Εβραίους, η «Μεσαία Θάλασσα)( Μίτελμεερ) για τους Γερμανούς, και πιο αμφίβολα η «Μεγάλη Πράσινη» για τους αρχαίους Αιγυπτίους. Είναι η «Υγρή Ήπειρος»  που, σαν πραγματική ήπειρος, αγκαλιάζει πολλούς λαούς, πολιτισμούς και οικονομίες μέσα σε έναν χώρο με ακριβή όρια. Τα όρια της Μεσογείου  έχουν καθοριστεί εκεί όπου τα έθεσε πρώτα η φύση και κατόπιν ο άνθρωπος: στο Στενό του Γιβραλτάρ, στα Δαρδανέλλια και στις παράκτιες περιοχές που εκτείνονται από την Αλεξάνδρεια έως τη Γάζα, και από τη Μασσαλία έως  τη Γιάφα .Και έπειτα , μέσα και κατά μήκος της Μεσογείου, αυτό το βιβλίο περιλαμβάνει τις πόλεις –λιμάνια, μέρη με μεγάλη στρατηγική σημασία και δεσπόζουσα θέση στα εμπορικά δρομολόγια, ιδίως εκείνες των οποίων οι πολιτισμοί συναντήθηκαν και αναμείχθηκαν( Αλικάντε, Ανκόνα, Σπλιτ, Λιβόρνο, Ταγγέρη, Τεργέστη, Βενετία, Αλεξάνδρεια,  Συρακούσες, Τύρος, Τροία, Ουγκαρίτ, Καρχηδόνα, Άκρα, Γένουα,  Κάδιξ ,Ταρτησσός, Τάραντας, Λιπάρες, Αμάλφι,   Χαλκίδα, Ερέτρια, Κόρινθος, Πολιόχνη, Ντουμπρόβνικ, Κων/πολη,  Σμύρνη, Βαλένθια, Βαρκελώνη, Μονπελιέ, Μασσαλία,  Πίζα, Αμμόχωστος ,Τελ Αβιβ κλπ), και τα νησιά(Κρήτη, Κύπρος, Σικελία, Μάλτα ,Ίσκια, Μήλος, Xίος, Μαγιόρκα, Μινόρκα, Σαρδηνία, Ρόδος, Κέρκυρα κ.α.) κυρίως όταν οι κάτοικοί τους κοίταζαν προς τα έξω.

Αυτές οι πόλεις–λιμάνια είναι κυρίως οι πρωταγωνιστές. Ακμάζουν, παρακμάζουν, καταστρέφονται και εξαφανίζονται, άλλες ξαναγεννιώνται , πάνω σε αυτές και γύρω από αυτές εγγράφονται οι ανταγωνισμοί.

Αυτό το βιβλίο είναι περισσότερο μία ιστορία της Μεσογείου Θάλασσας και όχι της στεριάς που την περιβάλλει. Είναι μία ιστορία των ανθρώπων που διέσχισαν τη θάλασσα και έζησαν κοντά στις ακτές , σε λιμάνια και νησιά.

Το βιβλίο επικεντρώνεται σε εκείνους που ταξίδεψαν σε αυτήν την Θάλασσα , συμμετέχοντας άμεσα, στο διαπολιτισμικό εμπόριο, στη διακίνηση θρησκευτικών και άλλων ιδεών, ή, λιγότερο σημαντικό, στις ναυτικές συγκρούσεις για την κυριαρχία των θαλασσίων οδών. Περιγράφει τους λαούς , τις διαδικασίες και τα γεγονότα που έχουν μεταμορφώσει ολόκληρη ή  μεγάλο μέρος της Μεσογείου. Επικεντρώνεται σε μακροπρόθεσμα σημαντικά θέματα, όπως η ίδρυση της Καρχηδόνας, η εμφάνιση του Ντουμπρόβνικ, η επίδραση των Βερβέρων κουρσάρων ή η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ.

Η Μεσόγειος  που γνωρίζουμε τώρα διαμορφώθηκε από τους Φοίνικες, τους Έλληνες και τους Ετρούσκους στην αρχαιότητα , από τους Γενουάτες, τους Βενετούς και τους Καταλανούς στον Μεσαίωνα , από το ολλανδικό , το αγγλικό και το ρωσικό ναυτικό στους αιώνες πριν το 1800.Μετά από το 1492 , με την ανακάλυψη της Αμερικής και σίγουρα μετά το 1850, η Μεσόγειος κατέστη όλο και λιγότερο σημαντική στις ευρύτερες παγκόσμιες υποθέσεις και στο εμπόριο.

Ζωτική παρέμεινε η σημασία των αγαθών που προκάλεσαν τις μεγάλες εμπορικές και στρατιωτικές συγκρούσεις στη Μεσόγειο: σιτάρι , σκλάβοι, αλάτι, λάδι, κρασί, μεταλλεύματα και κατά τη ρωμαιοκρατία , έργα τέχνης από ελληνικά εργαστήρια.

Η Μεσόγειος έχει πολλά χαρακτηριστικά , τα οποία απορρέουν από το χαρακτήρα της ως κλειστής θάλασσας. Στις μακρινές γεωλογικές εποχές ήταν τελείως κλειστή και μεταξύ 12 και 5 εκατομμυρίων  χρόνων πριν από τη σημερινή εποχή η εξάτμιση έφτασε στο σημείο να καταντήσει η λεκάνη της Μεσογείου μία βαθιά  και άδεια έρημος.

Πρώιμοι τύποι ανθρώπων κατοίκησαν τις γαίες γύρω από τη Μεσόγειο πριν από 435.000 χρόνια. Ανακαλύψεις σε σπηλιές στο Γιβραλτάρ ,αποδεικνύουν ότι πριν από 24.000 χρόνια οι Νεάντερταλ χρησιμοποιούσαν τη θάλασσα που έβρεχε τις ακτές της περιοχής τους , διότι το διαιτολόγιό τους περιλάμβανε μαλάκια και οστρακόδερμα ακόμη και χελώνες και φώκιες. Η πρώτη καλή ένδειξη για σύντομες διασχίσεις της θάλασσας έρχεται κατά τη Νεοότερη Παλαιολιθική Εποχή , δηλαδή πριν από το 11.000 π.Χ.. Σε εκείνη τη φάση επισκέπτες πάτησαν στη Μήλο των Κυκλάδων , αναζητώντας ηφαιστειακούς υαλώδεις οψιανούς λίθους που χρησίμευαν στην κατασκευή λίθινων εργαλείων και προσέφεραν πιο αιχμηρές ακμές από ότι ο πυρόλιθος. Η μεσαιολιθική Σικελία γνώριζε επίσης τους οψιανούς λίθους , οι οποίοι λαμβάνονταν από τα ηφαιστειογενή νησιά Λιπάρες στα ανοιχτά της βορειοανατολικής ακτής. Είχε αρχίσει η κίνηση διαμέσου της ανοιχτής θάλασσας. Ήταν τοπική, ήταν σπασμωδική, αλλά ήταν ηθελημένη: o στόχος ήταν να συλλεγούν πολύτιμοι υλικά για να φτιαχτούν ανώτερα εργαλεία. Δεν επρόκειτο για «εμπόριο». Πιθανότατα δεν υπήρχε κανείς που να ζει μόνιμα είτε στη Μήλο είτε στις Λιπάρες.

Στη Νεολιθική Εποχή , από το 10.000 π.Χ. και μετά ,βρίσκουμε τακτικές ενδείξεις ταξιδιών με σκοπό την αναζήτηση των επιθυμητών προϊόντων .Εξημερώνονται βοοειδή, πρόβατα και χοίροι, καλλιεργείται διαφόρων τύπων σιτάρι και κριθάρι , αναπτύσσονται οι πρώτοι οικισμοί , μόνιμοι, περιτειχισμένοι, εξαρτώμενοι από τοπικές προμήθειες αλλά επίσης και από αγαθά που μεταφέρονται από μακριά : ο πρώτος οικισμός ήταν η Ιεριχώ γύρω στο 8.000 π.Χ. με περίπου 2.000 κατοίκους. Καθώς ο πληθυσμός της Ανατολικής Μεσογείου μεγάλωνε , χορταίνοντας από τις νέες πηγές τροφίμων , ο ανταγωνισμός για πόρους οδηγούσε  σε συχνές συγκρούσεις ανάμεσα στις κοινότητες. Οι συγκρούσεις δημιούργησαν μεταναστεύσεις. Άνθρωποι από τη Μικρά Ασία ή τη Συρία μετακινήθηκαν προς την Κύπρο και την Κρήτη. Εντυπωσιακοί υπήρξαν οι πρώτοι νεολιθικοί οικισμοί στην Κρήτη , στην Κνωσό , περίπου από το 7.000 π.Χ.  , που σηματοδότησαν την απαρχή της διαδικασίας έντονου αποικισμού του νησιού , το οποίο θα δέσποζε της Ανατολικής Μεσογείου κατά την Εποχή του Χαλκού. Επίσης έως το 5.600 π.Χ. μια κοινότητα πολλών χιλιάδων ανθρώπων είχε εγκατασταθεί στη Χοιροκοιτία της Κύπρου. Τεράστιοι ναοί και ιερά κατασκευάζονται στη Μάλτα και στο Γκότζο ,πριν από το 3.500 π.Χ. , που προηγούνται χρονικά ακόμα και των πυραμίδων. Το 2.500 π.Χ. η Τροία ,μια αναδυόμενη πόλη ,που είχε δεσμούς με το εσωτερικό της Μικράς Ασίας και τη Μαύρη Θάλασσα, αποτελούσε πιθανώς κύρια πηγή του κασσίτερου. Χαλκός είχεανακαλυφθεί στις Δυτικές Κυκλάδες (Κίθνος) και στην Αττική. Ένα προϊόν κέρδιζε διαρκώς κύρος, ενισχύοντας εκείνους που ασκούσαν πολιτική εξουσία: ο μπρούτζος. Οι πρώιμοι μεταλλουργοί είχαν μάθει πώς μπορούσαν να ενισχύουν τον σχετικά μαλακό μεταλλικό χαλκό κραματοποιώντας με κασσίτερο .Τα μπρούτζινα όπλα διασφάλιζαν την ασφάλεια κάποιου από τους εχθρούς. Η μεγάλη ζήτηση για αυτό το κράμα , τον μπρούτζο , θα δημιουργούσε ένα δίκτυο επαφών και ανταλλαγών σε όλο το Αιγαίο , ενώνοντας την Τροία με τα νησιά. Η Τροία ήταν πλέον ένα σημείο-σταθμός που ένωνε το Αιγαίο με την Μικρά Ασία και τη Μαύρη Θάλασσα .Απέναντι από την Τροία αναπτύχθηκε από το εμπόριο και ένα άλλο στρατηγικό σημείο –σταθμός, η Πολιόχνη της Λήμνου , η παλαιότερη πόλη της ΕυρώπηςΗ Τροία και η Πολιόχνη αναδύθηκαν ως οι πρώτοι εμπορικοί σταθμοί –ναυτικοί πόλεις που φρουρούσαν τα δρομολόγια διαμέσου του Αιγαίου. Το δίκτυο αυτό των επαφών και ανταλλαγών στο Αιγαίο εξελίχθηκε σε αυτό που μπορεί επιτέλους να περιγραφεί ως εμπορικό δρομολόγιο. Κατά συνέπεια με το εμπόριο του Αιγαίου, η Μεσόγειος ζωντάνευε.

Μετά την καταστροφή της Τροία από τους Έλληνες οι πιο εκπληκτικές εξελίξεις στο εμπόριο και στην κουλτούρα συνέβησαν στα νησιά του Ανατολικής Μεσογείου –στην Κρήτη και στις Κυκλάδες.

<< Σύμφωνα με τον συγγραφέα επειδή η Τροία ήταν μια ναυτική πόλη με στρατηγική σημασία και δεσπόζουσα θέση στα εμπορικά δρομολόγια του βορείου Αιγαίου ,απέκτησε πάρα πολύ πλούτο (από φόρους στα διερχόμενα καράβια ,που μετέφεραν μέταλλα, σιτάρι, μάλλινα υφάσματα , ξυλεία,  ήταν επίσης μεγάλο κέντρο  εκτροφής αλόγων και οι Τρώες ήταν αξιόλογοι δαμαστές αλόγων -ιππόδαμοι,στην ίδια περίοδο οι μεγάλες αυτοκρατορίες επένδυαν σε άρματα  και τα καλά άλογα και οι δαμαστές αλόγων είχαν μεγάλη ζήτηση). Οι Μυκηναίοι και οι Χετταίοι διεξήγαγαν πολέμους για την κατοχή των εδαφών και των κοσμοπόλεων της δυτικής Μικρά Ασίας. Ο Τρωϊκός Πόλεμος αποτελούσε την κατοπινή ανάμνηση αυτών των συγκρούσεων , που συμπτύχθηκαν σε μία και μοναδική εκστρατεία με στόχο μία από τις πολλές πόλεις που στόχευαν οι Έλληνες. Άρα ο Τρωϊκός πόλεμος στην πραγματικότητα δεν ήταν ο πόλεμος μιας  εκστρατευτικής σεζόν ή δέκα, αλλά πολλών δεκάδων ετών, που διεξήχθη με διαλείμματα και διακοπές από περιόδους ειρήνης ,καταγεγραμμένες στη διπλωματική αλληλογραφία των Χετταίων. Μπορεί τελικά να μην ήταν πόλεμος ανάμεσα στους μεγάλους βασιλείς των Μυκηνών και των Χετταίων  , αλλά οι καταστροφείς της Τροία μπορεί να ήταν ένα ανάμικτο μπουλούκι από εξόριστους και μισθοφόρους ελληνικής καταγωγής ή άλλης καταγωγής ή οι εισβολείς να ήταν άγνωστης ταυτότητας, ίσως οι «Λαοί της θάλασσας» που επιτέθηκαν επίσης και στις Μυκήνες ,την Ουγκαρίτ και την Πύλο….. >>.

Η Μεσόγειος έγινε το πιο ζωηρό μέρος αλληλεπίδρασης ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνίες επί προσώπου γης, και έχει διαδραματίσει ένα ρόλο στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού που έχει ξεπεράσει κατά πολύ εκείνον οποιασδήποτε άλλης θαλάσσιας έκτασης.

Πρόκειται για μια εξαντλητική και πολύ καλογραμμένη μελέτη.

Πρόκειται για Αριστούργημα .Διαβάστε το.

 

Ο Ντέιβιντ Ανμπουλάφια γεννήθηκε το 1949 και είναι ένας από τους πιο αναγνωρισμένους Άγγλους ιστορικούς με εξειδίκευση στην Ιταλία , την Ισπανία και τις υπόλοιπες χώρες της Μεσογείου κατά την περίοδο του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Από το 2000 είναι καθηγητής Μεσογειακής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ .Εξελέγη μέλος της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ το 2008. Είναι μέλος της Βρετανικής και της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας. Το βιβλίο «Η μεγάλη Θάλασσα –Οι περιπέτειες των λαών της Μεσογείου» έγινε εμπορική επιτυχία στην Αγγλία αμέσως μόλις κυκλοφόρησε, ενώ απέσπασε ενθουσιώδεις κριτικές από ακαδημαϊκούς σε όλο τον κόσμο.

 

 

Γράφει:  Ο Κώστας Τραχανάς

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s